Konińskie odkrywki

Spośród wszystkich kopalń węgla brunatnego działających w Polsce to właśnie kopalnia Konin ma największe doświadczenie w budowie nowych odkrywek. W ciągu swej historii uruchomiła ich już dziesięć. Cześć z nich położona była na terenie obecnego Konina, jednak trudno dziś zauważyć górniczą historię tych miejsc. Przypominają o niej tylko jeziora powstałe w wyrobiskach końcowych dawnych odkrywek.

Pierwsze pokłady węgla brunatnego w rejonie Konina zostały zbadane w 1926 roku. W 1945 roku, uruchomiono wydobycie z odkrywki Morzysław – początkowo dla potrzeb ludności, a rok później również dla potrzeb brykietowni. W 1953 roku rozpoczęto eksploatację węgla z odkrywki Niesłusz.

Rozwój kopalni nabrał rozmachu pod koniec lat pięćdziesiątych, kiedy powstała elektrownia Konin (1958), a potem Pątnów (1967-69). Aby zapewnić stałe dostawy węgla dla tych siłowni, co kilka lat uruchamiano kolejne odkrywki: Gosławice (1958), Pątnów (1962), Kazimierz (1965), Jóźwin (1971), Lubstów (1982), Jóźwin IIB (1999), Drzewce (2005) i Tomisławice (2010).

Na pierwszych odkrywkach do przewożenia urobku wykorzystywano transport kolejowy. W latach 1960. zaczęto stosować przenośniki taśmowe, stanowiące część układu KTZ (koparka-taśmociąg-zwałowarka), do eksploatacji wprowadzono także koparki i zwałowarki o dużych wydajnościach. Przez lata swojej działalności kopalnia Konin wniosła wiele pozytywnych i trwałych elementów w rozwój techniki i technologii górnictwa odkrywkowego węgla brunatnego.

Węgiel z odkrywki Morzysław wydobywano już w czasie wojny, jednak eksploatacja złoża na skalę przemysłową rozpoczęła się w 1945 roku. Początkowo surowiec sprzedawano miejscowej ludności, od 1946 r. produkowano z niego brykiety. Węgiel wykorzystywany był także do produkcji prądu elektrycznego na potrzeby kopalni i miasta. Odkrywka działała do 1953 r., wydobyto z niej 1 mln ton węgla. W miejscu dawnego wyrobiska znajduje się dzisiaj Park 700-lecia z terenami rekreacyjnymi i ośrodkiem sportowym.

Fot.1 – Odkrywka Morzysław, początek lat 1950
Fot.2 – Osiedle Glinka powstałe na zwałowisku zewnętrznym odkrywki Morzysław, lata 1970
Fot. 3 – Teren po odkrywce Morzysław, w głębi konińskie V Osiedle
Fot. 4 – Ogródki działkowe na terenie dawnej odkrywki

Odkrywka Niesłusz funkcjonowała w latach 1953 – 1961, wydobyto z niej 4 mln ton węgla. Odkrywka powstała po wysuszeniu jeziora Niesłusz, obecnie w tym miejscu znajduje się jezioro Zatorze o podobnej wielkości, co dawny akwen (18,5 ha). Obszar pogórniczy został zrekultywowany i jest naturalnym terenem rekreacyjnym dla mieszkańców osiedla Zatorze. Na terenie poodkrywkowym powstał także kompleks handlowy i ogródki działkowe.

Fot. 5 – Odkrywka Niesłusz, koniec lat 1950
Fot. 6 – Zbiornik Zatorze w wyrobisku końcowym odkrywki Niesłusz
Fot. 7 – Nad jeziorkiem Zatorze
Fot. 8 – Galeria nad Jeziorem powstała na terenie po odkrywce Niesłusz

Odkrywka Gosławice działała w latach 1957 – 1974, dając prawie 39 mln ton węgla. Była pierwszą konińską odkrywką, na której zastosowano nowoczesne na owe czasy maszyny – wielkogabarytowe koparki i zwałowarki o dużej wydajności.
W dawnym wyrobisku powstało jezioro Czarna Woda o powierzchni 32,5 ha. Teren wokół zbiornika został wyplantowany i obsadzony drzewami i krzewami. Sam akwen i jego otoczenie stanowi popularne miejsce rekreacyjne dla mieszkańców Konina. Obok jeziora Czarna Woda znajduje się także mniejszy zbiornik (3,8 ha), powstały w miejscu osadnika wody przemysłowej z brykietowni. Zagospodarowanie tego terenu stanowiło część powstającej strefy ochronnej rejonu przemysłowego Konina.

Fot. 9 – Pole I odkrywki Gosławice, lata 1950
Fot. 10 – Czarna Woda w wyrobisku odkrywki Gosławice
Fot. 11 – Rekreacja nad jeziorem
Fot. 12 – Z prawej strony widoczne zwałowisko zewnętrzne odkrywki Gosławice (rok 2011)

Odkrywka Pątnów rozpoczęła eksploatację węgla w 1962 r., zakończyła ją w 2001. Wydobyto w tym czasie prawie 130 mln ton węgla. Na odkrywce Pątnów do 1996 roku (najdłużej w kopalni) istniało odwodnienie podziemne; działały tu cztery szyby główne o głębokości 38-69 m. Podziemne chodniki odwadniające na Pątnowie miały łącznie długość 102 km, w całej kopalni ich długość przekraczała 370 km.
Teren po odkrywce Pątnów został poddany rekultywacji o kierunku leśnym i rolnym. W wyrobisku końcowym powstał zbiornik wodny o powierzchni 360 ha, który dziś stanowi własność prywatną.

Fot. 13 – Odkrywka Pątnów, lata 1960
Fot. 14 – Odkrywka Pątnów w roku 1997, z prawej widoczne Jezioro Mikorzyńskie
Fot. 15 – Zbiornik wodny w wyrobisku końcowym
Fot. 16 – Rekultywacja rolna na zwałowisku wewnętrznym Pątnowa

Odkrywka Kazimierz czerpała ze złoża Pątnów III. Eksploatacja węgla trwała od 1965 do 2011 roku; wydobyto 131 mln ton surowca. Odkrywka podzielona była na dwa pola: Kazimierz Południe (gdzie wydobycie zakończono w 1997 roku) oraz Kazimierz Północ (działał do roku 2011). Na odkrywce Kazimierz jako pierwszej w kopalni Konin zastosowano układ technologiczny KTZ (koparka – taśmociąg – zwałowarka). Zrekultywowany teren po odkrywce Kazimierz Południe zajmuje 110 ha. Powstał tam zbiornik wodny o powierzchni 65 ha, podzielony na dwie części, którego skarpy umocniono geowłókniną i geokratą. Na obszarze zrekultywowanego zwałowiska wewnętrznego tej odkrywki znajduje się lotnisko Aeroklubu Konińskiego. Zgodnie z planem zagospodarowania terenu po odkrywce Kazimierz Północ w jej wyrobisku końcowym utworzony zostanie akwen o powierzchni 450 ha.

Fot. 17 – Odkrywka Kazimierz, rok 1973
Fot. 18 – Odkrywka w roku 1993
Fot. 19 – Zwałowisko wewnętrzne odkrywki Kazimierz, rekultywacja rolna (rok 2009)
Fot. 20 – Aeroklub powstał na zwałowisku wewnętrznym odkrywki

Węgiel brunatny z odkrywki Jóźwin wydobywany jest od 1971 roku, jest to zatem obecnie najstarsza odkrywka PAK KWB Konin. Początkowo eksploatacja węgla prowadzona była z Jóźwina I na złożu Pątnów II, później z Jóźwina II A w północnej części złoża Pątnów III. Od 1999 roku trwa wydobycie ze złoża Pątnów IV, na odkrywce Jóźwin II B. Eksploatacja będzie prowadzona do 2020 roku. Przy zdejmowaniu nadkładu na tej odkrywce pracują, między innymi, największe koparki – dwie maszyny typu SRs 1800.

Teren po odkrywce Jóźwin II A zrekultywowany został w kierunku rekreacyjno-sportowym, przy wykorzystaniu funduszy unijnych powstał tam Park Rekreacji i Aktywności Fizycznej. W skład kompleksu rekreacyjnego, zwanego przez górników Maltą Bis, wchodzi zbiornik wodny z plażą, pływającymi pomostami i wypożyczalnią sprzętu wodnego, amfiteatr i liczne ścieżki spacerowe i rowerowe, park linowy, trasy do jazdy quadem, plac zabaw dla dzieci, piaszczyste boisko i chata grillowa. W znajdującym się w pobliżu budynku dawnej dyspozytorni utworzono hostel Kleczewska Malta z 25 miejscami noclegowymi.

Fot. 21 – Odkrywka Jóźwin w roku 1997
Fot. 22 – Rekultywacja rolna na zwałowisku wewnętrznym
Fot. 23 – „Łowisko u Roberta” na terenie dawnych osadników kopalnianych
Fot. 24 – Malta Bis w Kleczewie

Odkrywka Lubstów działała od 1982 do 2009 roku, przez ten czas wydobyto 107 mln ton węgla, pod koniec XX wieku stąd pochodziło 40% konińskiego węgla. Złoże Lubstów stanowiło największy pokład węgla w zagłębiu konińskim, grubość pokładu dochodziła miejscami do 90 m. W latach 1990 była to najgłębsza odkrywka węgla brunatnego w Polsce, osiągnęła poziom –55 m n.p.m. przy rzędnej terenu +103 m n.p.m..
Zwałowisko zewnętrzne odkrywki jest przykładem rekultywacji rolnej i leśnej – powstało tam 70 ha lasu. Przeważającym kierunkiem rekultywacji zwałowiska wewnętrznego jest kierunek rolny, natomiast w wyrobisku końcowym powstaje zbiornik wodny, którego powierzchnia wyniesie około 480 ha. Zbocze akwenu zostało wzmocnione krzewami i trawą, zastosowano także dodatkowe zabezpieczenie w postaci hydrożelu. Wyznaczone już zostały ścieżki rowerowe i spacerowe. Projekt zagospodarowania terenu wokół jeziora, uzgodniony z władzami gminy Sompolno, przewiduje stworzenie bazy dla turystyki, żeglarstwa i sportów motorowodnych.

Fot. 25 – Odkrywka Lubstów w roku 1997
Fot. 26 – Zwałowisko zewnętrzne Lubstowa
Fot. 27 – Umacnianie skarp zbiornika w wyrobisku końcowym, rok 2009
Fot. 28 – Powstający zbiornik wodny w roku 2015

Odkrywka Drzewce uruchomiona została w 2005 roku. Jej zasoby przemysłowe wynoszą 35 mln ton. Złoże węgla brunatnego składa się z już wyeksploatowanych pól Bilczew i Drzewce A oraz pola Drzewce B. Na odkrywce zastosowano nowatorską technologię zwałowiska tymczasowego, co pozwoliło znacznie zmniejszyć objętość zwałowiska zewnętrznego (do 4 mln m3).
Niemal od początku istnienia odkrywki prowadzone są na jej terenie prace rekultywacyjne, w postaci nasadzeń sosny, brzozy i robinii akacjowej. Leśny kierunek rekultywacji został podyktowany występowaniem w nadkładzie głównie utworów piaszczystych. Plan zagospodarowania obszaru pogórniczego przewiduje także utworzenie akwenu o powierzchni 125 ha. Na prośbę gminy Kramsk zmieniony został kierunek rekultywacji terenu po polu Bilczew – w wyrobisku powstał tam 33-hektarowy zbiornik wodny.

Fot. 29 – Odkrywka Drzewce, koparka SchRs 900, rok 2008
Fot. 30 – Zwałowarka A2 RsB 5000, rok 2006
Fot. 31 – Pielęgnacja nasadzeń na zwałowisku, rok 2012
Fot. 32 – Powstawanie zbiornika w polu Bilczew, rok 2013

W maju 2010 roku rozpoczęto zdejmowanie nadkładu na odkrywce Tomisławice. Złoże to położone jest w większości na terenie gminy Wierzbinek, w województwie wielkopolskim. Zasoby przemysłowe oszacowano na 41 mln ton. Roboty górnicze na Tomisławicach poprzedził transport maszyn z zamkniętej odkrywki Lubstów. Trasę o długości ponad 13 km w ciągu 13 dni przejechały: zwałowarka A2 RsB 8800, koparka KWK 1500s, koparka ESz 5/45 oraz dziewięć stacji napędowych. Park maszynowy Tomisławic uzupełniła nowa koparka kompaktowa KWK 250L z przenośnikiem samojezdnym PGOT 1250 oraz zmodernizowane koparki SRs 1200 i Rs 560.
Eksploatacja węgla na tej odkrywce uruchomiona została we wrześniu 2011 r. Zakończenie wydobycia nastąpi około roku 2030.

Fot. 33 – Odkrywka Tomisławice, zwałowarka A2 RsB 8800, rok 2010
Fot. 34 – Koparka nadkładowa SRs 1200, rok 2016
Fot. 35 – Koparka węglowa Rs 560, rok 2016