Rekultywacja terenów pogórniczych

Na czym polega rekultywacja

Rekultywacja to dla kopalni codzienność. Wszystkie tereny po odkrywkach są porządkowane, a prowadzone tam zabiegi rewitalizacyjne stanowią najważniejszą działalność kopalni po zakończeniu eksploatacji węgla. Zasięg tych zabiegów jest imponujący, ich formy zróżnicowane, a efekty wysoko oceniane przez polskich i zagranicznych ekspertów.

Rekultywacja ma na celu przywrócenie właściwości użytkowych terenów pogórniczych, umożliwiających ich dalsze zagospodarowanie. W tej dziedzinie kopalnia Konin ma bogate doświadczenie i może poszczycić się wieloma sukcesami. Jako pierwsza z kopalń węgla brunatnego w Polsce nawiązała współpracę z placówkami naukowymi. Wspólne projekty naukowo-badawcze dotyczące rekultywacji rolnej prowadzone są od lat 1960.

W 1970 roku Zakład Ochrony Środowiska Regionów Przemysłowych PAN w Zabrzu utworzył przy kopalni Konin Stację Doświadczalną Terenów Pogórniczych. Przez wiele lat placówką tą kierował prof. dr hab. Jan Bender, a później prof. dr hab. Mirosława Gilewska z Katedry Rekultywacji Akademii Rolniczej w Poznaniu, obecnie jest to Katedra Gleboznawstwa i Rekultywacji Uniwersytetu Przyrodniczego.  Badania i analizy gleb na terenach przylegających do odkrywek wielokrotnie wykonywali naukowcy z  Katedry Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, pracujący pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Mocka  oraz prof. dr hab. Wojciecha Owczarzaka.

Rekultywacja gruntów wykonywana jest w ciągu 5 lat od zakończenia działalności przemysłowej. Kopalnia Konin prowadzi rekultywację o kierunku rolnym, leśnym, wodnym, rekreacyjno-sportowym i specjalnym. Kierunki rewitalizacji zawsze są uzgadniane z gminą, a wiele projektów zostało zrealizowanych na specjalne życzenie mieszkańców. Dobrym tego przykładem jest zbiornik utworzony w wyrobisku końcowym pola Bilczew na odkrywce Drzewce. Projekt przewidywał zazwałowanie tego terenu, jednak gmina Kramsk wystąpiła z propozycją utworzenia tam zbiornika wodnego. Przychylając się do tego wniosku, kopalnia odpowiednio ukształtowała teren, dzięki czemu powstał 33-hektarowy akwen otoczony zalesionymi skarpami, który z pewnością stanie się atrakcyjnym miejscem wypoczynku.

Powstawanie zbiornika wodnego w miejscu pola Bilczew odkrywki Drzewce w latach 2012 – 2016

Rekultywacja rolna i leśna

Rekultywacja terenu pogórniczego rozpoczyna się jeszcze w czasie działania odkrywki. Pierwszy etap działań to techniczne przygotowanie powierzchni poprzez selektywne zwałowanie, potem wyrównanie terenu, a następnie budowa sieci dróg i rowów odwodnieniowych.
Dzięki selektywnemu zwałowaniu wierzchnią warstwę zwałowiska stanowią w większości gliny szare, co pozwala na uzyskanie odpowiedniej produktywności nowo tworzonych gleb. Prowadzone badania wskazują, że produkcja rolna na gruntach zrekultywowanych jest często bardziej efektywna niż na piaszczystych glebach regionu konińskiego. Wszystkie te czynniki sprawiają, że przeważającym kierunkiem pozostaje rekultywacja rolna oraz leśna.

Dzięki rekultywacji leśnej kopalnia chroni powierzchnię zwałowisk przed erozją i jednocześnie tworzy nową, żyzną warstwę gleby. W tym celu prowadzone są nasadzenia drzew i krzewów oraz wysiewane rośliny pionierskie. Kopalnia Konin przez kilkadziesiąt lat nasadziła setki tysięcy dębów, jesionów, klonów, karagany syberyjskiej, rokitnika, lip, akacji i czeremchy. W efekcie powstały doskonałe warunki siedliskowe dla różnych gatunków ssaków i ptaków, a także ryb w tworzonych akwenach. Na terenach zrewitalizowanych spotkać można dziki, lisy, sarny i jelenie. Na powyrobiskowych stawach i jeziorach swoje legi odbywają liczne gatunki ptaków, są tu perkozy, łyski, kaczki, czaple, gęsi i łabędzie. Wśród drzew uwijają się dzięcioły, rudziki, gile, kowaliki i wiele innych.

Zwierzęta na terenach zrekultywowanych odkrywki Kazimierz, fot. Piotr Makarowicz

Rekultywacja wodna

W ostatnich latach szczególnym zainteresowaniem społeczności lokalnych cieszą się zbiorniki wodne. Odpowiadając na te oczekiwania, kopalnia prowadzi rekultywację o kierunku rekreacyjno-sportowym, wykorzystując akweny powstałe w wyrobiskach końcowych. W rejonie Konina powstało w ten sposób już sześć zbiorników wodnych:

  • zbiornik po odkrywce Morzysław, dziś w Parku 700-lecia w Koninie (akwen o powierzchni 2,5 ha)
  • zbiornik po odkrywce Niesłusz, na osiedlu Zatorze, także w granicach miasta (18,5 ha)
  • jezioro Czarna Woda po odkrywce Gosławice (32,5 ha)
  • zbiornik po odkrywce Pątnów w Mikorzynie (360 ha), sprzedany na licytacji, to pierwsze jezioro w Polsce kupione przez osobę prywatną
  • zbiornik w Kozarzewku po odkrywce Kazimierz Południe (65 ha)
  • zbiornik w polu Bilczew odkrywki Drzewce (33 ha).

W planach jest utworzenie pięciu kolejnych akwenów w wyrobiskach końcowych: po odkrywce Kazimierz Północ (o powierzchni 450 ha) i po odkrywce Lubstów (475 ha) – oba te zbiorniki są już tworzone, a także po odkrywce Jóźwin II B (438 ha), po odkrywce Drzewce (125 ha) i po odkrywce Tomisławice (ponad 200 ha).

Zbiorniki pełnią głównie funkcję rekreacyjną i retencyjną. Są trwałym elementem krajobrazu i podnoszą walory turystyczne regionu. Stanowią doskonałe miejsce wypoczynku, ich brzegi są zagospodarowane (plaże, ścieżki rowerowo-spacerowe itp.). Mają na ogół części o różnej głębokości – płytsze pełnią rolę kąpielisk, głębsze służą wędkarzom. Bardzo szybko jeziora na terenach pokopalnianych stają się siedliskiem wielu gatunków ptaków wodnych i ryb.

Zbiornik pogórniczy może być także wykorzystany w sposób wcześniej nieprzewidziany. Doskonałym tego przykładem jest akwen w wyrobisku końcowym odkrywki Pątnów, nad którym powstała Baza Nurkowa Honoratka. Zbiornik eksplorują członkowie Centrum Nurkowego DeepDiving. Płetwonurkowie są zachwyceni głęboką i wyjątkowo przezroczystą wodą, w której nawet na głębokości 30-40 m nie używa się oświetlenia sztucznego, oraz dodatkowymi atrakcjami akwenu: ciekawym ukształtowaniem terenu, podwodnym lasem oraz ściankami węglowymi i iłowymi.

Fot. 1 – Końcowy etap odkrywki Pątnów, rok 1998
Fot. 2 – Pierwsi użytkownicy zbiornika, rok 2001
Fot. 3 i 4 – Poodkrywkowy akwen w roku 2002 i 2015

Podwodne atrakcje Fot. Paweł Przespolewski i Krzysztof Kujawski (Baza Nurkowa Honoratka)

Konińska szkoła rekultywacji

Działalność kopalni Konin miała także wpływ na dziedzinę pozornie odległą od wydobywania węgla – rolnictwo. Było to możliwe dzięki górnikom, którzy – chcąc zostawić porządek po odkrywkach – zaczęli stosować rekultywację oraz naukowcom, którzy wykonywali eksperymenty rolnicze na zwałowiskach, by sprawdzić, czy można je wykorzystać dla uprawy roślin.

Pierwsze wytyczne w zakresie rekultywacji rolnej opracowała Katedra Gruntoznawstwa AGH w Krakowie. W 1970 roku Zakład Ochrony Środowiska Regionów Przemysłowych PAN w Zabrzu uruchomił w kopalni Konin Stację Doświadczalną Terenów Pogórniczych. Przez wiele lat placówką tą kierował prof. dr hab. Jan Bender z Akademii Rolniczej w Poznaniu. Tak narodziła się konińska szkoła rekultywacji.

Swoje prace prof. Bender rozpoczął na zwałowisku odkrywki Gosławice w Malińcu, a w 1978 r. założył statyczne doświadczenie polowe na zwałowisku pątnowskim, istniejące do dzisiaj. Na swoje doświadczenie wybrał powierzchnię, na której dominowała glina zwałowa szara i zastosował tam różne technologie rekultywacji. Zespół naukowców wypróbował rozmaite kombinacje nawożenia mineralnego, na które została nałożona uprawa różnych roślin oraz płodozmiany. To tzw. w agronomii ośmiopalcówka, układ, w którym stosowane są trzy makroelementy: azot, fosfor i potas – oddzielnie bądź w połączeniach.

Efektem prac prof. Bendera i jego zespołu jest tzw. Model PAN, zwany inaczej koncepcją gatunków docelowych. Opiera się na czterech zasadach, najważniejsza z nich to naprawa chemizmu gruntu poprzez odpowiednie nawożenie, dalej naprawa właściwości fizycznych surowej skały. Trzecia zasada mówi, że rośliną pionierską jest prawie każda roślina uprawna lub prawie każdy gatunek lasotwórczy. Czwarta to stosowanie płodozmianów rekultywacyjnych. Zasady te dowodzą, że o procesach glebotwórczych i produktywności powstającego agrosystemu decydują prowadzone metody rekultywacji i sposób zagospodarowania gruntów na zwałowisku.

Model PAN sprawdza się również przy rekultywacji leśnej. Po 30 latach badań wiadomo, jaki typu drzewostanu kształtuje się na gruntach pogórniczych, zbudowanych z dużym udziałem gliny zwałowej szarej. Las najlepiej tworzy drzewostan mieszany, główne gatunki to dąb szypułkowy, jesion wyniosły, modrzew europejski, buk zwyczajny. Gatunki domieszkowe to lipa drobnolistna, grab pospolity, klon zwyczajny i klon jawor.

Konińska placówka doświadczalna nieustannie się rozwija, naukowcy zakładają nowe doświadczenia, prowadzą zajęcia i praktyki dla studentów. Ich dorobek naukowy jest tak znaczący, że stał się podstawą utworzenia Katedry Rekultywacji na Akademii Rolniczej w Poznaniu – dziś jest to Katedra Gleboznawstwa i Rekultywacji Uniwersytetu Przyrodniczego.

Fot. 5 – Pierwsze poletko doświadczalne na zwałowisku zewnętrznym odkrywki Gosławice w Marantowie
Fot. 6 i 7 – Statyczne doświadczenie polowe na zwałowisku odkrywki Pątnów, lata 1990
Fot. 8 – Uprawa prowadzona zgodnie z Modelem PAN na zwałowisku wewnętrznym odkrywki Jóźwin, rok 1992

Wizytówka gminy

Działalność prowadzona przez kopalnię Konin dowodzi, iż tereny pogórnicze mogą z powodzeniem być przywracane działalności gospodarczej. Kierunki rekultywacji gruntów poeksploatacyjnych wyznaczane przez samorządy gminne i zagospodarowanie tych terenów przez nowych użytkowników, stwarzają ciekawe możliwości rozwoju regionu po zakończeniu działalności wydobywczej.

Wykorzystanie terenów pogórniczych często wprowadza nowe elementy środowiska przyrodniczego, niewystępujące przed działalnością kopalni. Obszary te, wpisując się w morenowy charakter regionu konińskiego, stają się atrakcją krajobrazową i wizytówką gminy.

Dobrym przykładem jest teren po odkrywce Jóźwin II A, na którym powstał Park Rekreacji i Aktywności Fizycznej. Już na etapie zwałowania teren został odpowiednio ukształtowany przez kopalnię, a po kilku latach gmina Kleczew, wykorzystując fundusze unijne, zbudowała tam kompleks rekreacyjno-sportowy, który cieszy się wielkim powodzeniem wśród okolicznych mieszkańców. Znajdujące się obok Wzgórze Kleczewskie, również usypane na życzenie gminy, zimą pełni rolę stoku saneczkowego.

Fot. 9 i 10 – Teren przyszłego parku w roku 2006…

Fot. 11 i 12 – … i w roku 2008

 Fot. 13 – Budowa parku w roku 2012

13

Fot. 14 – 19 – Park Rekreacji i Aktywności Fizycznej obecnie

Fot. 20 – 22 – Wzgórze Kleczewskie w roku 2009 i obecnie

W ciekawy sposób wykorzystały teren pogórniczy władze gminy Sompolno. W maju 2017 roku na zrekultywowanym zwałowisku wewnętrznym dawnej odkrywki Lubstów zorganizowały Runmageddon, trening do biegu w ekstremalnych warunkach. Trzykilometrową trasę najeżoną przeszkodami pokonało 350 uczestników. Okazało się, że teren po odkrywce stwarza doskonałe warunki do uprawiania sportów ekstremalnych.

Runmageddon na terenie po odkrywce Lubstów

Atrakcję może stanowić także zbiornik po wyrobisku końcowym – akwen powstały po odkrywce Pątnów od kilku lat eksplorują płetwonurkowie. Wysoka przezroczystość wody i ciekawe ukształtowanie dna, w tym ścianki węglowe i iłowe oraz podwodny las, przyciągają amatorów nurkowania z całej Polski.